Pompa dairesinde 'kompansatör nedir, bu hatta şart mı' sorusu genellikle hat titremeye ya da bir ek yeri kaçırmaya başladıktan sonra sorulur. Kompansatör, boru hattına konan ve hattın hareketini kendi üzerine alan esnek bir bağlantı elemanıdır: pompanın titreşimini keser, sıcaklıkla uzayan boruya yer açar, montajdaki küçük kaçıklığı tolere eder. Üçü de sınırlı işlerdir; yanlış tip seçildiğinde ya da hat doğru sabitlenmediğinde kompansatör çözüm olmaktan çıkar ve hattın en zayıf noktasına dönüşür.
Kısa Cevap
Kompansatör, boru hattındaki titreşimi, ısıl genleşmeyi ve küçük montaj kaçıklıklarını esnek gövdesiyle karşılayan bağlantı elemanıdır. Kauçuk (çoğunlukla EPDM) kompansatör pompa giriş ve çıkışında titreşimi ve gürültüyü keser; paslanmaz metal körüklü kompansatör sıcak hatlarda boru uzamasını alır. Limit rot, basınç itkisinin kompansatörü aşırı uzatmasını önler; montajda sabit nokta ve kılavuz şarttır.
Bu Yazıda Neler Var?
- Kompansatörün üç görevi ve sınırları
- Kauçuk kompansatör: flanşlı ve dişli tip
- Paslanmaz körüklü tip ve uzama hesabı
- Basınç itkisi ve limit rotun işlevi
- Ankraj ve kılavuz kuralı
- Seçimde sorulan sekiz parametre
- Montajda tekrarlanan yedi hata
- Kontrol ve değişim zamanı
Kompansatör Ne İşe Yarar?
Kompansatörün işi hattı hareket ettirmek değil, hattın zaten yaptığı hareketi zararsız hale getirmektir. Sahada üç tür hareketle karşılaşılır ve her birinin çözümü farklı bir tipe gider. Katalogdaki kompansatör çeşitleri de bu üç işe göre ayrışır.
Titreşim ve gürültü
Pompa ve motorun titreşimi boru üzerinden binaya ve diğer ekipmana taşınır.
- Kauçuk kompansatör
- Pompa emiş ve basma ağzı
- Hidrofor ve sirkülasyon grupları
Isıl genleşme
Sıcak su ve buhar hatlarında boru ısındıkça uzar, soğudukça kısalır.
- Paslanmaz metal körüklü tip
- Isıtma ve proses hatları
- Ankraj ve kılavuzla birlikte
Küçük kaçıklık ve oturma
Montajdaki küçük eksen farkları ve yapı oturmasından doğan sınırlı hareket.
- Sınırlı tolerans, düzeltme değil
- Üreticinin hareket değerleri içinde
- Kaçıklık büyükse boru düzeltilir
Boru kaçıklığı kompansatörle kapatılmaz
Ölçüsü tutmayan bir boru boyunu kompansatörü gererek ya da sıkıştırarak kapatmak, onun hareket payını montaj gününde tüketmek demektir. İşletmede gelecek titreşim veya genleşme için pay kalmaz, gövde zorlanır ve erken yırtılır.
Kauçuk Kompansatör: Pompanın Yanındaki Esnek Bağlantı
Kauçuk kompansatör, iç ve dış yüzeyi kauçuk (çoğunlukla EPDM), arası takviyeli esnek bir gövde ile iki bağlantı ucundan oluşur. Katalogda flanşlı ve dişli bağlantılı tipleri bulunur. En yaygın yeri pompa emiş ve basma ağızlarıdır: gövde titreşimi ve yapı sesini keser, küçük eksenel ve açısal hareketi karşılar, montajdaki sınırlı hizasızlığı tolere eder.
| Özellik | Flanşlı kauçuk kompansatör | Dişli kauçuk kompansatör |
|---|---|---|
| Tipik yer | Orta ve büyük çaplı pompa ve hat bağlantıları | Küçük çaplı hidrofor, sirkülasyon ve kazan dairesi bağlantıları |
| Bağlantı | Karşı flanş, conta ve cıvata takımıyla | Dişli veya rakorlu uçla doğrudan |
| Söküm | Flanş cıvataları açılarak | Rakor çözülerek |
| Montaj dikkati | Cıvata uçları kauçuk gövdeye değmeyecek yönde takılır | Dişli uç sıkılırken gövde karşı anahtarla tutulur, burulmaz |
İki tipte de kompansatör montajda en son takılır; yakında kaynak yapılmaz, kauçuk gövdeye kaynak sıçraması ve boya gelmez.
Emiş tarafında vakuma dikkat
Pompa emişinde hat basıncı atmosfer basıncının altına düşebilir. Kauçuk gövdenin vakum altında içe çökmemesi için emiş tarafında kullanılacak ürünün vakum dayanımı föyden kontrol edilir.
Metal Körüklü Kompansatör Ne Zaman Gerekir?
Paslanmaz metal körüklü kompansatör, ince cidarlı paslanmaz çelikten dalgalı bir körük ve iki bağlantı ucundan oluşur. Kauçuğun dayanamayacağı sıcaklıklarda çalışabildiği için ısıtma, sıcak su ve proses hatlarında boru uzamasını almak için kullanılır. Katalogda döner flanşlı laynerli tip, limit rotlu flanşlı tip ve flanşlı ya da kaynak boyunlu limit rotlu dilatasyon kompansatörleri bulunur. Laynerli tipte körüğün içinde, akışın körük dalgalarına doğrudan çarpmasını önleyen bir iç gömlek vardır; bu tipte gövdedeki akış yönü okuna uyulur.
Ne kadar hareket alınacağı basit bir hesapla bulunur: ΔL = α × L × ΔT. Çelik borunun ısıl uzama katsayısı yaklaşık 0,012 mm/m·°C'dir. İki sabit nokta arasında 30 m olan bir çelik hat 10 °C'de döşenip 80 °C'de işletilirse uzama 0,012 × 30 × 70 ≈ 25 mm olur. Seçilen kompansatörün eksenel hareket kapasitesi bu değeri üretici payıyla birlikte karşılamalıdır.
| Sabit noktalar arası boy | ΔT = 40 °C | ΔT = 70 °C |
|---|---|---|
| 10 m | 4,8 mm | 8,4 mm |
| 20 m | 9,6 mm | 16,8 mm |
| 30 m | 14,4 mm | 25,2 mm |
| 50 m | 24,0 mm | 42,0 mm |
Limit Rot Neden Gerekir?
Kompansatör basınç altındayken iki ucuna, onu boyuna açmaya çalışan bir kuvvet etki eder. Bu basınç itkisi, hattın iç basıncı ile kompansatörün etkin kesit alanının çarpımıdır ve sanıldığından büyüktür: DN150 bir hatta 16 bar, yalnız boru kesiti hesaba katıldığında bile yaklaşık 28 kN eder. Körüğün etkin alanı boru kesitinden büyük olduğundan gerçek değer daha yüksektir.
Hat iki tarafından sabitlenmemişse bu kuvvet kompansatörü boyuna çeker; gövde aşırı uzar ve yırtılır ya da bağlı olduğu pompa flanşını zorlar. Limit rot, kompansatörün iki flanşını boyuna bağlayan çubuklardır; somunları izin verilen hareket aralığına göre ayarlanır ve sınır aşıldığında kuvveti üzerine alır. Katalogdaki limit rotlu metal kompansatör ve limit rotlu dilatasyon kompansatörleri bu iş için tasarlanmıştır.
Limit rot somunları rastgele sıkılmaz
Somunlar sonuna kadar sıkılırsa kompansatör hareket edemez; ne titreşimi ne genleşmeyi alabilir. Tamamen gevşek bırakılırsa koruma işlevi kalmaz. Ayar, ürünün montaj talimatındaki hareket aralığına göre yapılır ve montaj sonrası kontrol edilir.
Sabit Nokta ve Kılavuz Olmadan Kompansatör Çalışmaz
Eksenel kompansatör ancak hattın hareketi kendisine yönlendirildiğinde çalışır. Bunun için kompansatörün iki yanında birer sabit nokta, yani ankraj bulunur; boru uzadığında hareket bu iki nokta arasında kalır ve kompansatöre gider. Kılavuzlar ise boruyu eksende tutar; kılavuzsuz bir hatta basınç ve genleşme boruyu yana doğru büker.
Isıl genleşme hattında doğru dizilim
- Sabit nokta (ankraj)
- Kılavuzlar
- Eksenel kompansatör
- Kılavuzlar
- Sabit nokta (ankraj)
İki sabit nokta arasına genellikle tek eksenel kompansatör konur; aynı bölmede iki kompansatör bırakılırsa hareketin hangisine gideceği belirsizleşir. Sabit noktalar basınç itkisini ve kompansatörün yay kuvvetini taşıyacak şekilde projelendirilir, kılavuz aralıkları üretici kılavuzuna göre belirlenir. Pompa bağlantısındaki kauçuk kompansatörde ise pompa ve boru ayrı ayrı mesnetlenir; boru ağırlığı esnek gövdeye ve pompa flanşına asılmaz. Kuyu başında pompa çıkış ekipmanının sırasını derin kuyu pompa çıkışı yazısında ayrıca ele aldık.
Kompansatör Seçiminde Hangi Bilgiler Gerekir?
| Parametre | Neden sorulur | Kaynak |
|---|---|---|
| Anma çapı (DN) | Bağlanacak boru ve flanşla aynı olmalı | Proje, mevcut hat |
| Basınç sınıfı (PN) | İşletme basıncını ve darbe basıncını karşılamalı | Hidrolik hesap, ürün föyü |
| Sıcaklık | Kauçuk ile metal körük arasındaki temel ayrım | İşletme koşulu |
| Akışkan | Gövde ve conta malzemesinin uyumu | Su, sıcak su, kimyasal içerik |
| Hareket miktarı ve yönü | Eksenel, yanal veya açısal hareket kapasitesi | Genleşme hesabı, ürün föyü |
| Bağlantı tipi | Flanşlı, dişli veya kaynak boyunlu | Hat ve ekipman bağlantısı |
| Yapı boyu | Mevcut boşluğa germeden sığmalı | Saha ölçüsü |
| Vakum | Emiş hattında içe çökme riski | Pompa emiş koşulu |
Katalogdaki kompansatör tipleri
Pompa bağlantısında kauçuk, sıcak hatta metal körüklü, basınç itkisinin tutulması gereken noktada limit rotlu tip değerlendirilir.
Kauçuk Kompansatör (Flanşlı)
Kompansatörler
Muhtelif
Ürünü incele
Kauçuk Kompansatör (Dişli)
Kompansatörler
Muhtelif
Ürünü incele
Metal Körüklü Kompansatör (Döner Flanşlı )
Kompansatörler
Muhtelif
Ürünü incele
Limit Rotlu Metal Kompansatör (Flanşlı)
Kompansatörler
Muhtelif
Ürünü incele
Dilatasyon Kompansatörleri, Limit Rotlu (Flanşlı)
Kompansatörler
Muhtelif
Ürünü incele
Dilatasyon Kompansatörleri, Limit Rotlu (Kaynak Boyunlu)
Kompansatörler
Muhtelif
Ürünü inceleKompansatör titreşimi ve hareketi karşılar ama koç darbesinin basınç dalgasına karşı tasarlanmış bir önlem değildir; aksine darbe basıncı da PN seçiminde hesaba katılır. Darbeye karşı alınan önlemleri koç darbesi yazısında, pompa çıkışındaki vana ve çekvalf sırasını vana grubu kurulumu rehberinde anlattık.
Montajda 7 Hata
Kaçıklığı kompansatörle kapatmak
Boru ölçüsüz kesilmiş, aradaki boşluk kompansatör gerilerek dolduruluyor; hareket payı ilk gün bitiyor.
Burulmalı montaj
Flanş delikleri hizalanmadan gövde çevriliyor ya da dişli uç sıkılırken gövde dönüyor; kompansatör burulmaya dayanmaz.
Kaynak sıçraması
Kompansatör takıldıktan sonra yakınında kaynak yapılıyor; sıçrayan kıvılcım kauçuğa ve ince körüğe zarar veriyor.
Limit rotsuz kullanım
Sabit noktası olmayan hatta limit rotsuz kompansatör konuyor; basınç itkisi gövdeyi aşırı uzatıyor.
Sabit nokta ve kılavuz eksikliği
Genleşme kompansatöre yönlenmiyor; boru yana kaçıyor ya da hareket pompa flanşına biniyor.
Boru ağırlığını gövdeye asmak
Pompa çıkışında boru mesnetlenmiyor; ağırlık esnek gövdeye ve pompa flanşına biniyor.
Kauçuk gövdeyi boyamak veya sarmak
Bazı boya ve çözücüler kauçuğa zarar verir, sarılan gövde de kontrol edilemez; üretici talimatı dışında gövde kaplanmaz.
Pompa çıkışında armatür sırasını kontrol edin
Kompansatör, çekvalf, vana ve manometrenin pompa çıkışındaki dizilimini ve sahada tekrarlanan montaj hatalarını ayrı rehberde topladık.
Armatür Sırası Rehberini OkuKompansatör Ne Zaman Değiştirilir?
Kompansatörün ömrü için sabit bir yıl verilemez; sıcaklık, basınç, akışkanın kimyası, güneş ve ozon etkisi ile hareket sayısı ömrü belirler. Bu yüzden durum takvimle değil periyodik gözle kontrolle izlenir:
- Kauçuk gövdede yüzey çatlağı, kabarma, şişme veya sertleşme
- Körük dalgalarında ezik, korozyon izi veya sızıntı
- Flanş ve rakor bağlantısında kaçak
- Limit rot somunlarının yerinden oynaması
- Gövdenin montajdaki boyundan belirgin biçimde uzaması veya kısalması
Bu belirtilerden biri görüldüğünde kompansatör değiştirilir; esnek eleman tamir edilerek kullanılmaz. Değişimde yeni parçanın yapı boyu ve hareket değerleri eskisiyle karşılaştırılır, flanş takımının contası ve cıvataları da yenilenir. Conta seçimini ve çapraz sıkma sırasını flanş bağlantısı ve klingerit conta yazısında anlattık.
Sıkça Sorulan Sorular
Kompansatör ne işe yarar?+
Boru hattındaki titreşimi ve gürültüyü keser, ısıl genleşmeden doğan uzama ve kısalmayı karşılar, montajdaki küçük kaçıklıkları tolere eder. Bu işleri sınırlı bir hareket kapasitesiyle yapar; kapasite ve basınç değerleri ürün föyünde yazar.
Kauçuk kompansatör nereye takılır?+
En yaygın yeri pompa emiş ve basma ağızlarıdır; hidrofor, sirkülasyon ve kazan dairesi gruplarında titreşimin hatta ve binaya taşınmasını keser. Pompa ve boru ayrı ayrı mesnetlenir, kompansatör montajda en son takılır.
Metal körüklü kompansatör ne zaman gerekir?+
Kauçuğun çalışamayacağı sıcaklıklarda ve boru uzamasının alınması gereken sıcak su, ısıtma ve proses hatlarında gerekir. Uzama ΔL = α × L × ΔT ile hesaplanır; kompansatör iki sabit nokta arasında ve kılavuzlarla birlikte kullanılır.
Limit rot nedir?+
Kompansatörün iki flanşını birbirine bağlayan, somunları izin verilen hareket aralığına göre ayarlanan çubuklardır. Basınç itkisi kompansatörü aşırı uzatmak istediğinde kuvveti üzerine alır ve gövdenin yırtılmasını önler.
Kompansatör boru kaçıklığını düzeltir mi?+
Düzeltmez. Küçük montaj kaçıklığını tolere eder ama ölçüsü tutmayan bir boşluğu gererek veya sıkıştırarak kapatmak hareket payını tüketir ve gövdeyi erken bozar. Kaçıklık borunun kendisinde düzeltilir.
Kompansatör kaç yıl dayanır?+
Sabit bir süre verilemez. Sıcaklık, basınç, akışkan, güneş ve ozon etkisi ile hareket sayısı ömrü belirler. Gövdede çatlak, şişme veya sertleşme, körükte ezik ya da kaçak görüldüğünde kompansatör değiştirilir.
Kompansatör koç darbesini önler mi?+
Önlemez. Kompansatör titreşimi ve hareketi karşılar; koç darbesinin basınç dalgasına karşı yavaş kapanan vana, uygun çekvalf, doğru vantuz yerleşimi ve darbe tankı gibi önlemler gerekir. Darbe basıncı kompansatörün PN seçimine dahil edilir.
Kompansatör listenizi birlikte netleştirelim
Çap, basınç sınıfı, sıcaklık ve beklenen hareket bilgisini iletin; kauçuk, metal körüklü ve limit rotlu seçenekleri kalem kalem teklif edelim.
Teklif Al
